Muỗi truyền bệnh sốt rét như thế nào ?

Diệt muỗi - Muỗi truyền bệnh sốt rét là loài muỗi Anopheles, trên thế giới có khoảng 420 loài nhưng trong đó có 70 loài là trung gian truyền bệnh sốt rét cho người trong điều kiện tự nhiên. Ở Việt Nam cho tới nay đã phát hiện được 59 loài Anopheles, trong đó có 15 loài được xác định là trung gian truyền bệnh chính, truyền bệnh phụ và nghi ngờ truyền bệnh. Loài muỗi Anopheles truyền bệnh sốt rét chủ yếu tại Việt Nam đã được Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng xác định gồm An. aminimus hoạt động ở vùng rừng núi trên toàn quốc, An.dirus hoạt động ở vùng rừng núi từ vĩ tuyến 20 trở vào phía Nam và An.sundaicus hoạt động ở vùng ven biển nước lợ Nam Bộ. Các loài muỗi trung gian truyền bệnh phụ và nghi ngờ là trung gian truyền bệnh sốt rét như An.aconitus, An.jeyporiensis, An.maculatus, An.subpictus, An.sinensis, An.vagus, An.indefinitus, An.campestris, An.culicifacies, An.interruptus, An.lesteri, An.nimpe... chưa xác định rõ được vai trò truyền bệnh cụ thể nhưng chúng cũng luôn luôn được cảnh giác.

Vai trò truyền bệnh của muỗi được xác định như thế nào?

Muỗi Anopheles muốn thực hiện được vai trò truyền bệnh sốt rét phải hội đủ các điều kiện và yếu tố cần thiết. Chỉ có muỗi Anopheles cái mới có khả năng truyền bệnh sốt rét vì nó phải hút máu người hoặc động vật để thực hiện chức năng sinh sản, còn muỗi đực chỉ hút nhựa cây để sống. Muỗi phải có tập tính đốt máu người với tỷ lệ đốt người cao và có tuổi thọ đủ thời gian để ký sinh trùng sốt rét hoàn thành được giai đoạn phát triển trong cơ thể muỗi từ thể giao bào (gametocytes) đến thể thoa trùng (sporozoites) tại tuyến nước bọt. Khi muỗi đốt máu người, thoa trùng ở tuyến nước bọt muỗi xâm nhập theo vết đốt, tiếp tục phát triển qua các giai đoạn trong cơ thể người và gây bệnh sốt rét. Để ký sinh trùng sốt rét có thể phát triển được trong cơ thể muỗi, sự tương hợp di truyền giữa muỗi truyền bệnh với các loại ký sinh trùng sốt rét gây bệnh cũng là điều kiện cần có và diễn biến mật độ hoạt động của muỗi truyền bệnh có sự trùng hợp với diễn biến của bệnh sốt rét tại địa phương. Việc xác định vai trò truyền bệnh của loài muỗi truyền bệnh một cách chính xác nhất là phát hiện được thể thoa trùng (sporozoites) của ký sinh trùng sốt rét trong tuyến nước bọt của muỗi. Kỹ thuật thường thực hiện hiện nay là dùng kính lúp phóng đại mô tuyến nước bọt của muỗi để tìm thoa trùng, hoặc nếu có điều kiện sử dụng phương pháp Elisa (Enzyme-linked immunosorbent assay) để phát hiện protein thoa trùng (circumsporozote protein) trong cơ thể muỗi. Trong các vùng sốt rét lưu hành hoặc trong các vụ dịch sốt rét, việc xác định vai trò truyền bệnh của muỗi rất cần thiết để nhận định, đánh giá tình hình một cách cụ thể, rõ ràng, đồng tời có chỉ định can thiệp biện pháp phù hợp. Một số trường hợp không xác định được vai trò truyền bệnh của các loài muỗi chủ yếu thì cần xác định vai trò của các loài muỗi thứ yếu hoặc loài muỗi nghi ngờ có tỷ lệ và mật độ hoạt động cao để tìm ra thủ phạm có khả năng lây truyền bệnh tại chỗ và gây dịch.

Muỗi đốt máu truyền thoa trùng sang người để gây bệnh sốt rét mất bao lâu?

Thời gian từ khi muỗi đốt máu truyền thoa trùng (sporozoites) tại tuyến nước bọt sang người để gây bệnh thể hiện triệu chứng trên lâm sàng với cơn sốt đầu tiên thường được gọi là thời kỳ ủ bệnh (incubation). Thời gian ủ bệnh dài hay ngắn tùy thuộc chủng loại ký sinh trùng sốt rét gây bệnh, trung bình từ 7-21 ngày. Nếu bị nhiễm P.falciparum thì thời gian ủ bệnh ngắn từ 8-12 ngày. Nếu bị nhiễm P.vivax, thời gian ủ bệnh từ 11-21 ngày; có trường hợp ủ bệnh ngắn (2 tuần) nhưng cũng có trường hợp ủ bệnh dài (6-12 tháng). Thời gian ủ bệnh còn phụ thuộc vào sức đề kháng của cơ thể. Trong thời kỳ ủ bệnh, bệnh nhân không có biểu hiện triệu chứng lâm sàng nào cả. Sau đó bệnh khởi phát với con sốt rét điển hình trải qua ba giai đoạn: rét run - sốt nóng - ra mồ hôi hoặc không điển hình tùy theo đối tượng bị nhiễm bệnh. Ở bệnh nhân nhiễm sốt rét lần đầu, bị sốt liên tục hoặc dao động trong 5-7 ngày đầu rồi mới thành cơn. Ở trẻ em và người sống ở vùng sốt rét lưu hành đã bị mắc sốt rét có tính miễn dịch thì sẽ bị sốt không thành cơn, thường biểu hiện triệu chứng ớn lạnh, gai rét. Bệnh nhân sốt rét còn có triệu chứng khác như thiếu máu, lách to... Thời gian ủ bệnh giúp xác định hướng chẩn đoán bệnh khi khai thác các yếu tố dịch tễ ở bệnh nhân, đồng thời cũng là căn cứ để cấp thuốc tự điều trị cho các đối tượng cần thiết khi đi vào vùng sốt rét (khách du lịch, người mới vào vùng sốt rét trong vòng 6 tháng) hoặc ra khỏi khu vực được bảo vệ của vùng sốt rét (đi rừng, ngủ rẫy, người qua lại biên giới vùng sốt rét lưu hành) xa cơ sở y tế trên 10 ngày. Thời gian 10 ngày này tương ứng với thời gian ủ bệnh trung bình, nếu ngày đầu tiên vào vùng sốt rét hoặc ra khỏi khu vực được bảo vệ của vùng sốt rét bị nhiễm bệnh ngay thì sau thời gian ủ bệnh, bệnh sẽ khởi phát. Dùng thuốc tự điều trị mang theo, bệnh nhân sẽ tự chủ động xử lý điều trị khi bị mắc bệnh, không để sốt rét thể thông thường chuyển thành sốt rét thể ác tính gây hậu quả tử vong.

Muỗi cái có sở thích gì?

Diệt muỗi - Trong các loài muỗi, có hai nhóm thường đốt máu người và có thể truyền bệnh. Nhóm Anopheles có giống Anopheles được biết đến nhiều nhất do vai trò truyền bệnh sốt rét. Ở một số nơi, nó cũng có khả năng truyền bệnh giun chỉ bạch huyết. Nhóm Culicinae gồm các giống Culex truyền bệnh giun chỉ bạch huyết và một số bệnh virut; giống Aedes truyền bệnh sốt xuất huyết, sốt vàng, các bệnh virut khác và cũng có khả năng truyền bệnh giun chỉ bạch huyết; giống Mansonia truyền bệnh giun chỉ bạch huyết; giống Haemagogus và Sabethes truyền bệnh sốt vàng vùng rừng rậm ở Trung, Nam Mỹ.

Về tập tính, muỗi đực thường "ăn chay" nên không đốt máu, nó tự nuôi dưỡng bằng cách chích hút nhựa cây; muỗi cái thường "ăn mặn" nên nó chích đốt máu cả người và động vật. Với đặc điểm ái tính riêng, một số loài muỗi thường chỉ ưa thích chích đốt máu của một số loại động vật nào đó phù hợp. Muỗi thường bị thu hút bởi mùi của cơ thể, mùi của mồ hôi, khí CO2 và nhiệt tỏa ra từ người hay động vật. Các loài muỗi thường thích chích đốt máu vào một số giờ nhất định, có thể vào lúc rạng đông, lúc hoàng hôn chập tối hoặc khi nửa đêm. Đa số các loài muỗi thường chích đốt mồi vào ban đêm nhưng cũng có một số loài thường chích đốt mồi vào ban ngày. Một đặc điểm sinh lý cũng được ghi nhận là có loài muỗi thích chích đốt máu ở trong rừng, một số loài lại thích chích đốt máu ở ngoài nhà hoặc trong nhà.

Do khả năng cần tiêu máu và phát triển trứng thụ tinh mất nhiều ngày nên muỗi cái sau khi hút no máu đã tìm nơi an toàn, tối tăm, ẩm thấp để trú ẩn và đậu nghỉ. Một số loài thích trú đậu trong nhà hoặc ở chuồng gia súc, một số loài khác lại thích trú đậu ngoài nhà, trong các bụi cây hoặc nơi trú ẩn tự nhiên. Thường muỗi cái không chích đốt máu trong thời gian trứng thụ tinh đang phát triển.

Chính đặc điểm tập tính của muỗi đã giúp các nhà khoa học xác định loài muỗi chỉ gây mối phiền hà cho con người do việc chích đốt máu bình thường hay loài muỗi là trung gian truyền bệnh, trên cơ sở này sẽ chọn lựa các phương pháp phòng chống thích hợp. Một số loài muỗi thích chích đốt máu các loại động vật thì không có khả năng và nguy cơ trong vai trò truyền bệnh từ người này sang người khác. Con người dễ dàng phòng tránh muỗi chích đốt máu đối với các loài muỗi có tập tính đốt mồi vào ban đêm hơn là loài có tập tính chích đốt máu vào ban ngày hoặc khi buổi chiều chập tối. Loài muỗi có tập tính trú đậu ở trong nhà có khả năng dễ phòng chống hơn là loài muỗi có tập tính trú đậu ở ngoài nhà.

Mùi mà muỗi cái ưa thích

Theo tập tính chích đốt mồi của các loài muỗi đã nghiên cứu, muỗi cái thường ưa thích nếu như không muốn nói là bị thu hút bởi cái mùi cơ thể, mùi mồ hôi, khí CO2 và nhiệt tỏa ra từ người hay động vật. Do nắm được các đặc điểm nên trong thực tế, ngành chuyên khoa côn trùng đã ứng dụng tính chất trên để xây dựng một số quy định cho các hoạt động thuộc lĩnh vực này.

Đối với cán bộ, nhân viên làm công tác côn trùng được phân công thực hiện phương pháp mồi người để bắt muỗi ở trong nhà và ngoài trời ban đêm phục vụ cho việc giám sát hoạt động của muỗi truyền bệnh tại điểm điều tra phải tuân thủ các quy định của chuyên môn. Không được tắm rửa bằng xà phòng có mùi thơm quá nồng vào buổi chiều trước khi làm nhiệm vụ vì mùi thơm làm cho muỗi không bị thu hút tìm đến để đốt mồi, nếu muốn tắm rửa thì tốt nhất là dùng nước sạch, không dùng xà phòng thơm. Trong khi mồi người bắt muỗi, tuyệt đối không được nói chuyện, hút thuốc lá, dùng nước hoa, xoa dầu nóng có mùi thơm ... vì sẽ có tác dụng xua đuổi muỗi bay đến. Nếu thực hiện đúng quy định này, khả năng thu hút muỗi sẽ cao và bắt được nhiều muỗi. Nếu không tuân thủ nguyên tắc, dù có ngồi cả suốt đêm cũng không bắt được muỗi, có bắt được cũng rất ít. Số liệu điều tra thu thập được sẽ không trung thực.

Ngoài ra muỗi cái cũng ưa thích khí CO2 và nhiệt tỏa ra từ cơ thể Cũng căn cứ vào tập tính đốt mồi của muỗi, các nhà khoa học của Viện Vệ sinh phòng dịch Quân đội và Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương đã nghiên cứu phương pháp thu thập muỗi có đặc tính hoạt động ở vùng rừng núi bằng cách ứng dụng mồi dẫn dụ khói và lửa để bắt muỗi. Về cơ bản, các loài muỗi đều có thể bị dẫn dụ và thu hút bởi khí CO2 và nhiệt. Tuy nhiên, nếu ở nhiệt độ quá cao và nồng độ khí CO2 quá lớn thì nguồn dẫn dụ sẽ mất tác dụng và có thể có tác dụng xua đuổi.

Một số điều khá thú vị mà bạn chưa biết về muỗi

Diệt muỗi - Một số điều khá thú vị mà bạn chưa biết về muỗi

1. Muỗi cái sống lâu gấp đôi muỗi đực

Cũng giống như con người, phụ nữ được biết đến là sống lâu hơn nam giới thì ở thế giới của loài muỗi, với môi trường thích hợp, một con muỗi cái trưởng thành có thể sống hơn một tháng trong khi hầu hết muỗi đực chỉ sống được khoảng 2 tuần.

2. Chỉ có muỗi cái mới “cắn”

Muỗi cắn chúng ta là muỗi cái. Trong thực tế, chúng không cắn mà hút. Sau khi tìm thấy mục tiêu của mình, chúng giương cái vòi sắc như dao cắm vào da của chúng ta và hút máu để nuôi dưỡng trứng trong bụng chúng. Nếu không có gì bất trắc, muỗi cái sẽ cố gắng hút máu cho đến khi bụng của nó trương phình lên mới thôi.

Muỗi đực không có vòi thích hợp để hút máu, và chỉ ăn nhựa cây và hoa quả mà thôi.

3. Muỗi cái cũng biết kén... bạn tình

Để giao phối, những  con đực xếp thành bầy lớn trong bóng tối và con cái phải lựa chọn ra bạn tình trong số đó. Đối với muỗi cái, điểm thu hút của con đực không phải là kích thước. Nghiên cứu cho thấy rằng những con đực có kích thước trung bình thu hút những con cái nhất vì khả năng ở lại trong không khí lâu hơn.

4. Nguyên nhân của tiếng “vo ve”

Tiếng vo ve bạn hay nghe thấy khi muỗi xuất hiện là kết quả của viêc đập cánh nhanh và liên tục của chúng. Muỗi đực và muỗi cái sẽ vỗ cánh đồng bộ khi chúng đang tìm kiếm đối tác hoàn hảo.

5. Hãy sử dụng quạt để đuổi muỗi

Bạn có thể sử dụng các loại kem trị muỗi, thuốc xịt, nến .... để chống lại muỗi nhưng chắc hẳn bạn sẽ phải chịu một mùi hương không mấy dễ chịu từ những biện pháp trên. Bạn biết không, thứ đuổi muỗi tốt nhất không gì khác mà chính là quạt. Bởi trọng lượng vô cùng nhỏ bé cộng thêm với bị quạt thổi khiến chúng khó lòng điều khiển chuyến bay của mình cho được và càng khó khăn hơn nữa để nhắm vào một “mục tiêu nào đó”.

6. “Muỗi” là một từ tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là “côn trùng bé nhỏ”

Trong tiếng Tây Ban Nha, Mosca là từ dùng để chỉ côn trùng, đó là mẫu từ giảm nhẹ của một từ chính được sử dụng để mô tả một cái gì đó nhỏ bé. Điều này được diễn tả trọn vẹn bằng cách thêm hậu tố - ito vào phía cuối của từ này. Kết quả là muỗi có tên gọi Mosquito

7. Bill Gates từng kịch liệt chiến đấu với muỗi

Muỗi Anopheles là nguyên nhân mang đến bệnh sốt rét cho con người. 90% trong tổng số các ca sốt rét xảy ra ở châu Phi. Trong tháng 2 năm 2009, nhà từ thiện Bill Gates đã mang một lọ đựng muỗi bên trong đến hội nghị công nghệ ở California nhằm đưa ra quan điểm của mình về vấn đề hỗ trợ kinh phí cho việc phát triển thuốc chủng ngừa bệnh sốt rét.

8. Muỗi cắn bạn không phải vì bạn “ngọt ngào”

Bạn đã bao giờ nghĩ rằng muỗi hay cắn bạn bởi vì bạn ngọt ngào hay như chúng ta thường nói là “máu ngọt” chưa? Điều đó không hẳn, bởi khí cacbondioxi mà bạn thở ra từ miệng và những mùi hương nhất định mà mỗi cơ thể tạo ra mới là điểm thu hút muỗi nhất. Hoàn toàn ngược lại với từ ngọt ngào, người ta khẳng định rằng những con muỗi đốt nhiều hơn tại những bề mặt đang...đẫm mồ hôi

9. Muỗi ít khi đi xa

Từ trứng phát triển thành muỗi trưởng thành phải mất ít nhất 4 ngày, nhưng hầu như trong cuộc đời mình, muỗi không bao giờ dám lang thang đi xa. Trừ lúc làm tổ nó phải di chuyển khoảng từ 1,6 – 2,5 km xa nhà còn đâu nó rất hiếm khi đi xa quá bán kính 1,6 km trong vòng đời ngắn ngủi của nó.

Loài muỗi sống được bao lâu?

Diệt muỗi - Muỗi phát triển qua 4 giai đoạn: trứng (eggs), ấu trùng gọi là bọ gậy (larvae), thanh trùng gọi là lăng quăng (pupa) và muỗi trưởng thành. Ba giai đoạn đầu, chúngsống ở dưới nước; giai đoạn muỗi trưởng thành sống tự do ở môi trường. Để phân biệt được muỗi đực và muỗi cái, thường căn cứ vào râu ở đầu muỗi. Râu muỗi đực rậm, còn râu muỗi cái thưa hơn.

Muỗi cái thường chỉ giao phối một lần nhưng đẻ trứng sốt đời; để thực hiện được chức năng này muỗi cái cần phải đốt máu. Muỗi đực không đốt máu mà tự nuôi dưỡng bằng chích hút nhựa cây. Khi muỗi cái đốt no máu, chúng tìm nơi trú ẩn để tiêu máu; đó là những nơi kín gió, ấm áp, ẩm thấp và tối tăm. Mỗi loài muỗi có tập tính tìm nơi trú ẩn khác nhau.Khi muỗi hoàn thành giai đoạn tiêu máu thì trứng cũng đã chín. Muỗi cái tìm nơi thích hợp để đẻ trứng. Sau khi đẻ trứng, muỗi lại bay đi tìm mồi hút máu. Thời gian vừa đẻ vừa đi tìm mồi hút máu cho lần đẻ sau được tính là một ngày đêm. Thời gian muỗi đốt máu, trú đậu tiêu máu, hình thành trứng chín, tìm nơi sinh đẻ và bay đi tìm mồi đốt máu gọi là chu kỳ sinh thực. Trong điều kiện bình thường, muỗi cái sống khoảng 2 tháng và đẻ trung bình khoảng 6 đến 8 lần. Sau mỗi lần đi đẻ muỗi chết khoảng 50%. Trong phòng thí nghiệm, muỗi sống lâu hơn, có thể tới 3 tháng. Muỗi đực nuôi dưỡng bằng cách hút nhựa cây, sau khi giao phối chúng sống được một thời gian khoảng 10 đến 15 ngày. Như vậy muỗi cái sống lâu hơn muỗi đực. Muỗi đực “ăn chay” nên mau chết, còn muỗi cái “ăn mặn” nên sống lâu hơn.

Những loài muỗi không hút máu người

Diệt muỗi - Dưới đây là một số loài muỗi không hề biết đốt con người nhưng lại rất hay bị... con người "đập" nhầm không thương tiếc.

1. Muỗi tuyết

Tuy có tên là muỗi nhưng thật ra chúng là một loài côn trùng không hề thích hút máu người. Muỗi tuyết sinh trưởng rất yếu ớt, đôi khi ăn ấu trùng của các loài muỗi, hoặc hầu như không ăn gì mà chỉ duy trì sự sống bằng cách uống nước có trong băng và tuyết. Đó là lý do mà chúng được các nhà khoa học tặng cho cái tên hết sức mỹ miều - muỗi tuyết.

Muỗi tuyết lớn lên và giao phối để duy trì nòi giống rồi chết đi rất lặng lẽ. Kích thước trung bình của loài côn trùng này trong khoảng 2-60mm, nhưng cũng có những cá thể muỗi tuyết được tìm thấy có sải chân rộng tới 10cm, đó là lý do tại sao chúng ta hay nhầm chúng là con muỗi khổng lồ.

Một đặc điểm mà muỗi tuyết khác với các loài muỗi đốt khác đó là nó có đôi cánh mịn, không có rìa cánh. Bên cạnh đó, khi đậu, thân hình chúng luôn duỗi thẳng chứ không gấp khúc như loài muỗi thông thường.

2. Muỗi vằn Midge

Với mắt thường, trông muỗi vằn Midge rất giống với những con muỗi đáng ghét đốt chúng ta hàng ngày, tuy nhiên Midge lại không hề thích đốt người và cũng không truyền nhiễm bệnh tật.

Muỗi vằn Midge có xu hướng sống theo bầy đàn và cực kỳ bị thu hút bởi ánh sáng, đặc biệt là ánh sáng của… đèn bẫy côn trùng. Có thể bạn không biết điều này nhưng đa phần những chú muỗi bạn nhìn thấy đã hy sinh trong đèn bắt muỗi đều là muỗi vằn Midge và chúng hoàn toàn vô hại với chúng ta.

Đặc điểm của loài muỗi vằn này là có đôi cánh khá ngắn, không bao trùm hết cơ thể. Ngoài ra, nó không có vòi - một bằng chứng ngoại phạm cho những vết đốt.

Giống như muỗi tuyết, cánh của muỗi vằn Midge không có rìa ngoài và vân; khi nghỉ ngơi, cơ thể chúng sẽ nằm thẳng đuột, ngực chạm với bề mặt phẳng nó đang nằm chứ không tạo thành góc gấp khúc như muỗi đốt người.

3. Muỗi nước

Khi còn là ấu trùng, loài muỗi nước có tên khoa học là Pontomyia này sống ẩn mình trong những vùng nước mặn tù đọng, ăn tảo và cả mảnh gỗ mục nát. Đây cũng chính là loài côn trùng duy nhất trên hành tinh có thể sống trong nước mặn.

Khi trưởng thành, muỗi nước đực di chuyển trên mặt nước bằng cách đứng thẳng trên 2 chân sau và dùng 2 chân trước như 2 mái chèo nhỏ xíu giúp chúng lướt về phía trước.

Muỗi cái thậm chí còn không có cả cánh lẫn chân, chúng chỉ đơn giản là nổi trên mặt nước và chờ muỗi đực tới mang chúng đi. Và khi chúng ta thấy “đôi tình nhân” muỗi nước lướt trên mặt nước, đây chính là lúc chúng đang hân hoan trong bản tình ca có tên… giao phối để duy trì nòi giống.

4. Muỗi Culiseta

Đây là loài muỗi có khả năng thích nghi với môi trường lạnh và chỉ xuất hiện ở những thời điểm nhiệt độ xuống thấp trong năm. Ấu trùng của muỗi Culiseta thường được tìm thấy trong những đầm lầy, ao hồ, mương rãnh, nhưng một số loài Culiseta ở châu Phi thì lại đẻ trong các hốc cây. Loài muỗi này có mặt ở khắp nơi trên thế giới nhưng lại không thể chịu được nhiệt độ và môi trường Nam Mỹ.

Culiseta không bao giờ sống và kiếm ăn theo đàn, cũng giống như những loài muỗi khác, muỗi Culiseta đực không hút máu mà chỉ hút nhụy hoa, còn muỗi cái thì không đốt người nhưng lại có hứng thú kí sinh trên các loài chim chóc và bò sát.

Sau khi ăn một bữa no nê, muỗi cái sẽ bay đi tìm một địa điểm thích hợp để đẻ trứng, mỗi lần sinh sản, muỗi cái Culiseta có thể đẻ tối đa 300 trứng và chúng sẽ bay lòng vòng và phát tán hậu duệ trong bán kính khoảng 100km kể từ nơi đẻ trứng lần đầu tiên.

Muỗi và hệ sinh thái loài muỗi

Diệt muỗi - Bọ gậy  là ấu trùng của muỗi. Bọ gậy phải thường xuyên bơi lên mặt nước, lấy ôxy trong không khí thông qua một ống thở ở đuôi. Đa phần chúng ăn các vi sinh vật trong nước để sống.Muỗi sinh trưởng chủ yếu trong các đầm lầy, ao hồ hoặc các vũng nước đọng. Chúng đẻ trứng xuống nước, trứng nở thành ấu trùng gọi là bọ gậy hay lăng quăng. Bọ gậy sống trong nước một thời gian, sau phát triển thành nhộng, rồi biến thái thành muỗi trưởng thành, bay lên khỏi mặt nước.

Nhiệt độ thích hợp cho muỗi sinh trưởng và phát triển là khoảng 20 đến 25 độ C. Vì vậy chúng xuất hiện ở các nước nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Vòng đời của muỗi phụ thuộc loài và nhiệt độ, thay đổi từ vài ngày đến khoảng một tháng.

Muỗi cái có vòi dạng đặc biệt có thể xuyên thủng da người và động vật để hút máu. Muỗi cái cần hút thêm máu để có nguồn protein để sản sinh ra trứng. Thức ăn bình thường của muỗi là nhựa cây và hoa quả, không chứa đủ protein cho muỗi cái. Muỗi đực không có vòi thích hợp để hút máu, và chỉ ăn nhựa cây và hoa quả. Cũng có một nhánh muỗi, tên là Toxorhynchites, không hút máu.

Muỗi cái xác định mục tiêu hút máu qua mùi vị và cảm nhận nhiệt. Chúng đặc biệt nhạy cảm với CO² trong hơi thở động vật và một số mùi trong mồ hôi. Một số người, ví dụ nam giới, béo và thuộc nhóm máu O, hấp dẫn muỗi nhiều hơn. Muỗi cảm nhận được tia hồng ngoại phát ra từ vật có thân nhiệt cao, nên dễ tìm được đến động vật và chim máu nóng.

Muỗi và sức khỏe

Muỗi Aedes aegypti đang đốt một ngườiMột số loài muỗi có khả năng là vật trung gian truyền bệnh giữa người với người, hay giữa động vật và người. Các bệnh do muỗi truyền có thể gây tử vong cao gồm sốt xuất huyết, sốt rét, sốt vàng da ...

Ở Việt Nam, vào mùa hè và mùa mưa hàng năm, sự phát triển của muỗi thường xuyên gây nên các dịch bệnh làm tử vong nhiều bệnh nhân. Mùa hè năm 2004, có vài chục nghìn người Việt Nam bị nhiễm bệnh sốt xuất huyết, trong đó có vài chục ca tử vong, do muỗi truyền. Trên thế giới, có khoảng hơn nửa tỷ người mắc bệnh sốt rét hàng năm, tập trung ở Châu Phi, với thủ phạm truyền bệnh là muỗi.

Khống chế muỗi 

Diệt muỗi

Trước đây, các hóa chất độc thường được sử dụng để diệt muỗi, như bằng bình xịt, hay đốt hương muỗi. Nhưng các biện pháp hiện đại sử dụng các sinh vật có khả năng tiêu diệt muỗi, hoặc các phương pháp sinh học và vật lý khác, tránh sử dụng chất hóa học độc hại cho cơ thể con người.

Dùng sinh vật

Sử dụng thiên địch để diệt muỗi:

Nuôi cá hoặc lươn nhỏ trong bể nước để tiêu diệt bọ gậy.

Nuôi chuồn chuồn ngoài đồng ruộng. Các ấu trùng chuồn chuồn trong nước ăn bọ gậy, còn chuồn chuồn trưởng thành bắt muỗi trong không trung.

Nuôi bò sát nhỏ như thạch sùng, thằn lằn để ăn muỗi trong nhà.

Bảo vệ dơi bắt muỗi trong không trung.

Cải tạo môi trường

Mục đích là thu hẹp môi trường sinh trưởng của muỗi:

Nạo vét cống rãnh, vũng nước

Phát quang bụi rậm

Sử dụng bồn chứa nước sinh hoạt kín

Bẫy điện

Đèn bẫy muỗi được chế tạo với một đèn phát ánh sáng hấp dẫn muỗi và côn trùng tụ tập đến, bao quanh bởi lưới kim loại có hiệu điện thế thấp. Khi muỗi và côn trùng sa vào lưới, dòng điện nhỏ sẽ phóng qua và tiêu diệt chúng. Phương pháp này sử dụng được trong nhà và ngoài trời.

Vợt điện, thiết kế như vợt bắt muỗi cầm tay, chỉ gồm lưới kim loại có điện thế, chạy pin. Vợt này đòi hỏi kỹ thuật sử dụng của người bắt muỗi, có thể có ích trong nhà, nhưng không có tính hiệu quả cao.

Dùng hóa chất

Thuốc xịt, có thể được xịt ở những khu vực ngoài trời rộng lớn. Một số thuộc xịt còn được xịt tiêu diệt muỗi và các côn trùng khác trong nhà ở, khi mọi người đi vắng. Việc dùng thuốc xịt gây tranh cãi, vì nó không chỉ độc cho con người mà còn tiêu diệt các sinh vật ăn muỗi, làm mất cân bằng sinh thái.

Hương xua muỗi (còn gọi là nhang muỗi), có thể được đốt trong nhà khi mọi người đi vắng. Nó có thể tiêu diệt muỗi trong phạm vi nhà ở và không duy trì được tác dụng lâu dài. Hương xua muỗi có thể gây độc cho người, và tạo nguy cơ hỏa hoạn.

Dùng muỗi biến đổi gien

Có thể tạo ra chủng muỗi đực bị mất khả năng sinh sản khi chiếu phóng xạ rồi thả chúng vào tự nhiên. Các con muỗi đực vô sinh sẽ cạnh tranh giao phối với muỗi đực thường, giảm tỷ lệ sinh của muỗi.

Xua muỗi

Một cách khác để giảm thiểu khả năng bị muỗi ảnh hưởng đến sức khỏe là ngăn cản không cho chúng tiếp xúc với cơ thể.

Gió nhẹ

Tạo luồng gió nhẹ bằng quạt có thể xua được muỗi.

Màn

Các biện pháp dùng màn và lưới không gây hại cho sức khỏe hay môi trường, chi phí không cao và phát huy tác dụng trong thời gian dài.

Màn ngủ là phương pháp hiệu quả để phòng chống muỗi đốt khi ngủ.

Lưới cửa, là các lưới kim loại (hay nhựa) có lỗ nhỏ, không cho muỗi hay các loại côn trùng vượt qua và xâm nhập vào nhà ở, nhưng vẫn đảm bảo thoáng khí và ánh sáng.

Thuốc xua muỗi

Thuốc bôi lên da để xua muỗi khỏi da, tiện dụng khi đi du lịch đến vùng đất nhiều muỗi. Chúng thường chứa các hóa chất sau: DEET, tinh dầu bạc hà mèo, nepetalactone, tinh dầu xả hay tinh dầu bạch đàn (còn gọi là dầu khuynh diệp).

Muỗi cũng thích 'đồ ngọt'

Diệt muỗi - "Muỗi rất tài tình trong việc đoán ra người sẽ cung cấp bữa máu tươi tốt nhất cho mình", Ulrich Bernier, một nhà hóa học tại Bộ Nông nghiệp Mỹ nhận định. "Tuy vậy, chúng ta vẫn không hiểu bằng cách nào chúng có năng khiếu đó".

Coi chừng muỗi đốt khi xịt nước hoa ! Những điều bạn bông đùa lâu nay té ra lại đúng sự thật: lũ muỗi thích đốt một số người có mùi vị hấp dẫn hơn những người khác. Ngoài ra, nước hoa, dầu xức tóc và chất khử mùi cũng có thể khiến bạn vô tình trở thành "cái bẫy" chúng.

Cứ 10 người thì có 1 người bị muỗi "thích. Và Bernier đang tìm hiểu hóa chất nào trong số hơn 1000 chất trên da người đã thu hút hay xua đuổi chúng. Tuy nhiên đoán ra cái gì hấp dẫn muỗi dễ dàng hơn nhiều việc xác định những chất xua đuổi chúng.

Muỗi rất thích axit lactic trong mồ hôi và khí carbonic (CO2). Chúng bị thu hút bởi CO2 đến mức Martin Hyatt, người giám sát muỗi ở hạt Charleston, đôi khi làm bẫy đơn giản chỉ bằng băng khô (carbonic ở dạng rắn). Muỗi còn sà đến những nơi có mùi ngọt ngào như nước hoa, dầu xức tóc và chất khử mùi cơ thể. Và đương nhiên, muỗi rất thích quần áo sẫm màu.

Tất nhiên muỗi không chỉ đốt những ai có mùi hương đặc trưng, mà bất khi nào có thể chúng đều làm phiền ta như thế. Các chuyên gia cho biết cách tốt nhất để tránh bị đốt là ngăn trứng muỗi nở, đơn giản nhất là làm khô các bể, vũng nước tù đọng vào mùa muỗi sinh sản.

Muỗi Anopheles và phát hiện mới về khứu giác của chúng

Diệt muỗi - Trong một nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí Current Biology (Mỹ), một nhóm chuyên gia quốc tế đã lập được sơ đồ chi tiết của cơ quan cảm thụ mùi mà muỗi Anopheles sử dụng để tìm con người hút máu và truyền bệnh sốt rét.

Qua đó, các nhà khoa học đã phát hiện khả năng tiếp nhận mùi nhạy bén của xúc tu, một bộ phận xuất phát từ đầu muỗi. Cùng với râu, xúc tu này giúp muỗi Anopheles có khả năng ngửi và nếm.

Những nghiên cứu trước đây về muỗi Aedes aeqypti, tác nhân gây bệnh sốt xuất huyết và sốt vàng da, cho thấy xúc tu của loài muỗi này có chứa những tế bào cảm thụ rất nhạy cảm với khí CO2 và Octenol – một thành phần có trong mồ hôi của con người.

Nhưng trong nghiên cứu mới này, các chuyên gia nhận thấy xúc tu của muỗi Anopheles không chỉ nhạy cảm với những hóa chất đó, mà nó còn có những tế bào cảm thụ khác để nhận ra những mùi đặc trưng khác của con người.

Theo nhóm nghiên cứu, muỗi Anopheles sử dụng xúc tu để phát hiện mục tiêu từ xa; còn trong những pham vi gần, nó dùng vòi để cảm nhận.

Biết được cơ chế mà muỗi Anopheles sử dụng để phát hiện và tấn công con người, các chuyên gia có thể tạo ra các chất mới để xua đuổi chúng hoặc dẫn dụ chúng vào bẫy để tiêu diệt, góp phần hạn chế bệnh sốt rét – một căn bệnh hiểm nghèo mang tính phổ biến nhất hiện nay.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm phát triển một chiến lược sử dụng hóa chất để ngăn ngừa sự truyền bệnh sốt rét do muỗi Anopheles gây ra. (Ảnh: Live Science)

Trưởng nhóm nghiên cứu, giáo sư sinh học Laurence Zwiebel, thuộc Trường Đại học Vanderbilt, cho biết họ đang thiết kế chất dẫn dụ muỗi Anopheles bằng cách tác động vào các bộ phận tiếp nhận trong cơ quan cảm thụ khứu giác của chúng. Qua chất dẫn dụ này, muỗi sẽ bị đưa vào bẫy và không thể tìm con người để tấn công.

Giáo sư Zwiebel nói: "Chúng tôi sẽ sử dụng những yếu tố sinh học vừa phát hiện để tạo ra những chất hóa học có khả năng ngăn chặn hành vi tấn công người của muỗi Anopheles”.

Theo ông, nghiên cứu này lấp đầy một khoảng trống lớn về hiểu biết khoa học đối với hệ thống khứu giác của muỗi. Đa số những nghiên cứu trước đây chỉ tập trung vào đặc điểm sinh lý và sinh học phân tử của râu và vòi của muỗi Anopheles, mà ít chú ý đến xúc tu của chúng.

Là một phần của chương trình “Những thử thách lớn” của “Sáng kiến Y tế toàn câu”, nghiên cứu này được thực hiện nhằm phát triển một chiến lược sử dụng hóa chất để ngăn ngừa sự lây truyền bệnh sốt rét do muỗi Anopheles gây ra.

Hiện nay, khoảng 40% dân số thế giới có nguy cơ mắc bệnh sốt rét. Hàng năm, bệnh này ảnh hưởng nghiêm trọng đến 500 triệu người; riêng ở châu Phi, mỗi năm có hơn 700.000 trẻ em chết vì bệnh sốt rét.

Về loài muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết

Diệt muỗi - Theo tài liệu và qua thực tiễn làm công tác côn trùng “ba diệt”, nhiều năm trực tiếp giám sát điều tra muỗi, chúng tôi thấy rằng, muỗi vằn truyền bệnh SXH là loại sống trong nhà, mọi hoạt động trong vòng đời gắn liền với đời sống con người. Chúng tìm mồi suốt ngày, nhưng thường hoạt động tích cực vào sáng sớm và chiều mát, chỉ đậu nghỉ khi đã no máu hoặc vào ban đêm. Muỗi vằn tìm chích người trong nhà hoặc ngoài hiên nhà và chỉ trú đậu tiêu máu trong nhà, chưa thấy muỗi tìm đốt người hay trú đậu ngoài nhà. Đặc biệt, chúng rất thích đậu trên các loại vải có màu tối đậm, nhiều lông tơ mịn: áo len, quần jean và cũng thích trú đậu trên quần áo chưa giặt giũ…

    Muỗi SXH rất tinh ranh, nhanh nhẹn, thường bay lượn quan sát chỗ người lớn lao động hay trẻ em sinh hoạt vui chơi. Khi có thời cơ, sẵn sàng đáp xuống chích hút máu ngay, rồi bay đi rất nhanh, vì chúng không rình mồi, không gây mê da khi đốt như nhiều loại muỗi khác. Muỗi SXH chỉ đẻ ở các vật chứa nước sạch có sẵn trong nhà và xung quanh hiên nhà, nhất là những vật chứa có ánh sáng mặt trời chiếu rọi 30-40%/ngày (cho nước ấm), chưa thấy tài liệu nào ghi nhận muỗi vằn đẻ nơi nước dơ bẩn.

    Mật độ muỗi vằn Ades aegypty trong mỗi gia đình, đặc biệt là trong vùng dịch (vào đầu và cuối mùa mưa hoặc những thời kỳ nắng nóng xen kẽ mưa rào trong mùa mưa) thường rất cao, chính áp lực mật số cao cũng buộc chúng phải phân tán tìm mồi và gieo rắc mầm bệnh.

    Những điều nêu trên cho thấy, để không có loài muỗi vằn thì quả là khó khăn, vì chúng ta không thể nào diệt hết chúng được. Bởi lẽ, tất cả các biện pháp diệt muỗi và lăng quăng hiện nay không thể nào tổ chức thực hiện đều khắp, triệt để, thường xuyên và liên tục được. Hơn nữa, khả năng phục hồi mật số ban đầu và khả năng phát tán của muỗi vằn là rất cao, ta không thể khống chế tốt được. Chỉ cần diệt được một vài thế hệ trong mùa dịch, để khống chế mật số muỗi ở mức hợp lý khi chúng đang có khả năng mang mầm bệnh là virus Dengue các tuýp, thì cũng có khả năng ngăn được bệnh SXH không phát thành dịch lớn. Có một kinh nghiệm được thực hiện đạt kết quả tốt, là cứ 5-7 ngày/lần, đóng kín các cửa sổ rồi dùng thuốc xịt muỗi dạng xông hơi: Raid, Jumbo… xịt khắp những nơi muỗi thường trú đậu trong nhà như: nơi treo móc quần áo, mùng, màng cửa, kệ sách…xong, mọi người ra khỏi nhà, đóng kín các cửa ra vào, vài giờ sau, mở thông các cửa và quét gom muỗi để tiêu hủy.

    Từ những phân tích trên, mọi người cần có biện pháp tốt nhất để phòng tránh dịch bệnh SXH. Ngoài việc phát hiện bệnh sớm, điều trị đúng cách, khoanh vùng dập dịch kịp thời thì quan trọng hơn là cần phải ngăn chặn, hạn chế không cho muỗi vằn tiếp xúc với người. Cách hiệu quả nhất là tuyên truyền sao để mỗi người dân tự ý thức và tích cực diệt muỗi mọi lúc, mọi nơi, chứ không chỉ diệt lăng quăng, diệt muỗi chiếu lệ từng đợt khi xảy ra dịch như một số nơi đã và đang làm.